اما در جواب سؤال احتمالى دوم مىگوييم : ما ادعا نمىكنيم كه شيعه از لحاظ فيزيولوژى بر سايرين مزيتى ويژه دارد و خداوند هوشى سرشار و عميق به آنها ارزانى فرموده و اين مواهب را از سايرين دريغ داشته است ، يا اينكه شيعه از نژاد برترى است . . . به‌هيچ‌وجه چنين ادعايى نداريم زيرا خلاف محسوس است ، بويژه آنكه شيعه مركب از سلاله‌هاى مختلف و ريشه‌هاى متعدد و متفاوت است كه اكثريت آنها آريايىنژاد و عده‌اى از آنها نيز عرب و سامى بوده و هستند مانند : هشام بن الحكم ، از قبيلهء خزاعه ؛ ابو اسحاق ابراهيم بن حبيب فزارى ، از قبيلهء فزاره و محمد بن على بن نعمان ( معروف به شيطان الطاق ) ، منسوب به قبيلهء بجيله ؛ و ابو يوسف بن اسحاق كندى ، از قبيلهء كنده ؛ و فضل بن شاذان ، از قبيلهء ازد ؛ و جلال الدّين دوانى ، از قبيلهء تيم و از ذريهء محمد بن ابى بكر ؛ و جابر بن حيان شيمىدان مشهور ، منسوب به قبيلهء ازد ؛ و شيخ بهائى عاملى ، از قبيلهء عربى همدان . آنچه ما مىگوييم اين است كه شيعه ، در بيشتر ادوار و اعصار ، زمام علم و انديشه و فلسفه را به شكل مهيجى در دست داشته‌اند . آيا نامهاى بزرگ درخشان شيعيان در عالم ادب ، نظير : كميت ، فرزدق ، سيد حميرى ، كثير ، دعبل ، ابو نواس ، اشجع سلمى ، عباس بن احنف ، بحترى ، ابو تمام طائى ، متنبى ، معرى ، شريف رضى ، شريف مرتضى ، ابو فراس حمدانى ، محمد بن هانى اندلسى ، ابن الرومى ، مهيار ديلمى و كسان ديگرى كه ذخاير دنياى ادب اسلامى در دورهء بنى اميه و بنى عباس بودند ، جلب نظر نمىكند ؟ مگر امثال حسن بن موساى نوبختى ، شريف بن اعلم بغدادى ، جابر بن حيان ، هشام بن حكم ، ابو بكر رازى ، فارابى ، ابو زيد بلخى ، بيرونى ، ابن سينا ، نصير الدّين طوسى ، ابراهيم فزارى ، ابو يوسف يعقوب كندى ، احمد بن طيب سرخسى ، ابو محمد همدانى ، ابن مسكويه ، غياث الدّين كاشانى ، صدر المتألهين ، ميرداماد ، شيخ بهاء الدّين عاملى ، لاهيجى ، ديوانى ، قطب الدّين رازى و كمال الدّين اردبيلى ؛ و از متأخرين ، كامل الصباح عاملى ، قهرمانان انديشه و فلسفه و دانش عالم تشيع نبوده‌اند ؟ آيا اين حقيقت آشكار و هيجان‌انگيز انسان را بر آن نمىدارد كه در اطراف شخصيت آنها بررسى و تحقيق كند و با علم به اينكه اين درخشندگيها اتفاقى نبوده و موجباتى در تكوين و رشد آنها دست‌به‌دست هم داده‌اند به بحث در عوامل اين درخشش‌ها بپردازد ؟ گمان مىرود كه عقيدهء تشيع خود از مهمترين عواملى است كه اين نمودار را به وجود